Edukacja muzyczna jako czynnik harmonijnego rozwoju dziecka
Edukacja muzyczna jako czynnik harmonijnego rozwoju dziecka

W literaturze można znaleźć wiele informacji dotyczących wpływu regularnej aktywności muzycznej na inne sfery funkcjonowania dziecka. Zauważono, iż aktywne obco­wanie z muzyką przyczynia się do rozwoju kompetencji językowych, pamięci słuchowej, umiejętności czytania i selektywnej uwagi, polepszenia osiągnięć matematycznych czy pogłębie­nia wrażliwości emocjonalnej, kształtuje także właściwe postawy: twórczą, społeczno – moralną oraz uwrażliwia na piękno.

Dyspozycjami kluczowymi dla całego procesu rozwoju są m.in. mowa, pamięć, umiejętność skupienia uwagi oraz myślenie. Zarówno mowa, jak i muzyka są zestawem dźwięków, a więc posiadają te same charakterystyczne parametry: wysokość, barwę, intensywność dźwięku, kontur melodyczny, rytm, czy tempo – ucząc się muzyki, dziecku łatwiej jest więc przy­swo­ić mowę, jej artykulację i akcentację, natomiast śpiewając, łatwiej zapamiętać słowa, a wraz z nimi pewne informacje. Potwierdzają to wyniki badań prof. Ewy Zwolińskiej, która podjęła próbę udowodnienia tezy o wpływie muzyki na zapamiętywanie tekstów poetyc­kich. W wyniku eksperymentu, którym objęto 464 dzieci, zauważono łatwość uczenia się tekstów w formie piosenki, skutkującą szybszym i dokładniejszym zapamiętywaniem. Podkreślany jest także fakt, iż już samo słuchanie dźwięków i koncentracja na nich ma znaczenie dla kształcenia uwagi –  dyspozycji, bez której rozwój nie jest możliwy. Podczas „obserwacji” zjawisk muzycznych podczas zabaw dzieci uczą się spostrzegania, zapamiętują również ich przebieg. Ma to wpływ na rozwój pamięci oraz myślenia, przede wszystkim symbolicznego i dywergencyjnego, szczególnie podczas zadań twórczych, gdzie istnieje nieograniczona ilość rozwiązań, zależna od predyspozycji, wyobraźni, inicjatywy i wrażliwości muzycznej dziecka. Poprzez kontakt z różnymi for­mami działań muzycznych, zwłaszcza podczas słuchania utworów muzycznych, dziecko uczy się rozpoznawania porządkujących utwór struktur, co doskonali umiejętność dokonywania analizy i syntezy. Wychwytywanie owych regularności ma również istotne znacznie w edukacji matematycznej dzieci, szcze­gólnie w rozwoju umiejętności dziecięcego liczenia. W procesie kształtowania umiejętno­ści muzycznych takich jak określanie wysokości dźwięku i określania czasu trwania rozwijają się z kolei umiejętności porównywania i klasyfikowania. Mocno podkreślana jest ponadto istotna rola zabawy muzycznej w rozwoju wyobraźni i myślenia abstrakcyjnego – podczas zabawy muzycznej dzieci dokonują bowiem szeregu konkretnych operacji, w wyniku fanta­zyjnie przekształcanej rzeczywistości – w rezultacie wykreowana zostaje nowa, będąca odzwierciedleniem poprzedniej, rzeczywistość. Myślenie abstrakcyjne jest niezbędne w kształceniu muzycznym, gdzie operuje się dźwiękami, nie mającymi realnego odzwiercie­dle­nia w rzeczywistości.

Muzyczna aktywność ruchowa dziecka intensyfikuje także rozwój dziecka w zakresie koor­dynacji ruchowo – wzrokowo – przestrzennej. Szczególną rolę w tym zakresie pełni  rytmika, umożliwiająca opanowywanie swojego ciała poprzez kontrolowanie mięśni i układu nerwowego, przekładające się na lepsze funkcjonowanie fizyczne i umysłowe, w tym w zakresie poziomu zdolności czasowo – prze­strzen­nych. Specyficzną rolę w aspekcie kształtowania koordynacji pełni gra na instru­men­tach muzycznych – aktywność ta wspiera rozwój motoryczny, wspomnianą koordynację wzrokowo – ruchową, w szczególności w odniesieniu do instrumentów wymagających podczas gry ścisłej współpracy obu rąk, kształci także takie procesy uwagi jak podzielność (zdolność na koncentracji na obu bodźcach równocześnie) oraz przerzutność (zdolność przełączania uwagi pomiędzy dwoma lub więcej bodźcami).

Sprawność dziecka rozwijana jest przede wszystkim poprzez ćwi­cze­nia i zabawy ruchowe. Podczas zabaw ruchowych z piosenką, a także w tańcu, wydat­nie rozwija się estetyka, siła, szybkość, wytrzymałość, świadomość i precyzja ruchu oraz ogólna tężyzna fizyczna młodego organizmu – ruch przy muzyce stymuluje głębokość oddechu, przemianę materii, zapobiega powstawaniu wad postawy i schorzeniom płuc, ponad­to kształ­tuje umiejętność reagowania na różne sygnały oraz orientację w schemacie ciała. Zabawy ruchowe wprowadzają do zajęć radość, pomagają rozładować napięcia, zaspo­kajają potrzebę ruchu. Dzieci w wieku przedszkolnym często cechuje nadmierna pobudli­wość oraz afektywność, których powodem są nierozwinięte jeszcze we wzajemnej równowa­dze procesy hamowania i pobudzania  –  także i w tym zakresie zabawy ruchowe spełniają ważną rolę, pobudzając, bądź hamując ruch z pomocą sygnałów muzycznych. Rozwój młod­szych dzieci wspomaga także śpiew, który usprawniając motorykę narządu głosowego, stymuluje rozwój mowy i dykcji u dzieci. Podsumowując, można stwierdzić, iż ruch przy muzyce wydatnie kształtuje kulturę zdrowotną małego dziecka.

Ważnym obszarem psychiki, o kluczowym znaczeniu zarówno w procesie edukacji, jak i społecznym funkcjonowaniu, jest emocjonalność dzieci. Muzyka umożliwia wpływanie na sferę emocjonalną dzieci m.in. poprzez dobieranie utworów o zróżnicowanym charakterze i nastroju. Zdarza się, iż dzieci identyfikują własne sytuacje życiowe z emocjo­nalnymi tre­ścia­mi zawartymi w utworze, na co wskazują wypowiedzi bądź interpretacja rucho­wa. Prze­życie utworu ruchem i możność wypowiedzenia się na jego temat rozłado­wuje napięcie oraz niweluje stres, z kolei odczuwanie pozytywnych stanów emocjonalnych podczas aktyw­ności muzycznej, dając dziecku radość, jest zachętą dziecka do ich powtarza­nia, może także się utrwalać lub przenosić na inne aktywności. Wykorzystanie możliwości muzyki w procesie kształtowania emocjonalności dzieci zależy jednak w dużej mierze od osoby nauczy­ciela, jego wiedzy, stosunku do ludzi, zdolności do empatii i wielu innych cech osobowo­ściowych – czynników, które warunkują prawidłową ocenę stanów emocjonalnych wychowanków.      Edukacja muzyczna to szczególnie podatne pole edukacyjne do kształtowania cennej w płaszczyźnie ogólnorozwojowej postawy twórczej. Istota twórczego myślenia jest akcentowana przez wielu pedagogów i psychologów, którzy podkreślają, iż proces twór­czy formuje wyobraźnię, która ułatwia wychodzenie poza schematy, umożliwia znalezienie nowych rozwiązań i wzmaga postęp w dziedzinie ludzkości. Dziecko powinno być stymulowane do zgłębiania muzyki, poprzez umożliwienie mu samodzielnego odkrywa­nia jej cech i znaczenia, poprzez zabawę dźwiękiem w formie zabaw twórczych na bazie rytmizacji, akompaniamentów perkusyjnych lub przy użyciu improwizacji ruchowych do muzyki. Postawa twórcza powinna być kształtowana w dziecku jak najwcześniej – wówczas ma większą szansę stać się pewnego rodzaju nawykiem umysłowym.

Zajęcia muzyczne są także znaczącym sposobem socjalizacji ucznia – wspólne muzykowa­nie rozwija umiejętność współpracy, zarówno z rówieśnikami, jak i nauczycielem, dbałość o wspólny sukces i zadowolenie z jego osiągnięcia w grupie rozwija także empatię. Słucha­nie muzyki klasycznej, poważnej czy ludowej, wprowadzając w tradycję muzyczną i estetyczną, wspiera rozwój kultu­rowy. Nie można także zapomnieć o ważnej, terapeutycznej funkcji muzyki, gdzie mate­riał muzyczny wykorzystuje się do stymulowania, korygowania i kompensowania zaburzo­nych funkcji organizmu.

Konkludując – należy podkreślić istotną rolę edukacji muzycznej w procesie rozwoju dziecka. Muzyka, wspierając wszystkie ze sfer aktywności dziecka, stymuluje jego harmo­nijny rozwój. Warto tu zaznaczyć liczne możliwości integracji umuzykalnienia z innymi ob­sza­rami, co przyczyniając się do pełniejszej realizacji treści i zadań z różnych obszarów edu­kacyjnych, również jest nie bez znaczenia dla kształtowania osobowości dziecka.


Honorata Kwapisiewicz

Nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej i muzyki

www.uczebolubie.pl